E-BÜLTEN NİSAN 2011    

Dioksin Nedir?

Hikmet Tuğrul Tekeli
Yüksek Kimyager, Ambalaj Laboratuarı Şefi
Kalite Sistem Grubu


Dioksinler, klorlu dioksinler ve furanlar; klor içeren organik kimyasalların (çeşitli pestisitler gibi) ve plastik maddelerin üretimi, mikroorganizmalar tarafından yıkımı ve oksijence fakir ortamda yanması sırasında istenmeden açığa çıkan yan ürünlerdir.

Dioksinler insanoğlu tarafından şimdiye kadar üretilmiş olan en toksik kimyasal maddelerden biridir diyebiliriz. Aslında dioksin tanımı bu gruba dahil birçok kimyasal için kullanılmakla birlikte, bunların içinde en toksik olanı 2,3,7,8-tetraklorodibenzo-p-dioksin (kısaca, TCDD) olarak bilinen maddedir.

Niçin Dioksinler Problemdir ?

Dioksinler geniş bir alanda karşılaşılan toksik maddelerdir.  Çevremizde bir çok alanda bulunabilirler, kalıcıdırlar, kolaylıkla bozulmazlar. Dioksinler yağda çözünme özelliklerine sahiptirler ve bu nedenle hayvanlarda yüksek miktarda birikirler.  Bozunmaya karşı aşırı dirençli olmaları nedeniyle çok uzun süre bozunmadan kalır, besin zincirine girer, insana kadar geçer ve vücutta birikirler. 
 

Kuzey amerikada yapılan bir çalışma ile dioksinin günlük alım miktarları aşağıdaki şekilde bulunmuştur. Çok küçük konsantrasyonlarda dahi  insan sağlığı , özellikle çocuklar üzerinde negatif etkileri açığa çıkabilir. İnsan sağlığına etkisi; bağışıklık, sinir , hormonal  ve üreme sisteminin bozulması ile ortaya çıkmaktadır. Aynı zamanda Dioksinler kanser yapıcı şüphesine sahiptirler.

C:\Users\iryalin\Desktop\dioksin resimler\dioksin resimler.jpg

Dioksin grubu maddelerle zehirlenildiğinin en tipik belirtilerinden biri deride patlama şeklinde klor kaynaklı aknelerin oluşumu ve deri görünümünde değişimlerdir. Bu durum Ukrayna muhalefet lideri Yuşçenko’da belirgin olarak gözlenmiş, tanı da bunun üzerine konulabilmiştir.

C:\Users\iryalin\Desktop\dioksin resimler\dioksin resimler6.jpg

Dioksinin çok toksik olmasına rağmen, pratikte dioksinin toksisitesinin tanımlanması son derece güçtür: dioksin insan vücudundaki metabolik olaylardaki bir çok parçaya müdahele eden bir moleküldür. Günümüzde, dioksin ile direkt olarak alakalı herhangi bir hastalık hemen hemen yoktur. Sadece klor aknesi direkt olarak bağlantılıdır ve klor köleliğinden dolayı olmaktadır.

Dioksin son zamanlarda Almanyada ortaya çıkmış, İngiltere ve Hollanda ya yayıldığı görülmüştür. Küçük ve büyük baş hayvanlarda görülen dioksin, et, süt ve yumurta gibi hayvansal kaynaklı ürünlerle besin zincirinde taşınmaktadır. Dioksin krizi sonrasında özellikle Almanyada yumurta üretimi yapan 4700 şirketin üretimleri durdurulmuştur.

WHO ( Dünya Sağlık Örgütü) tarafından yaptırılmış olan bir araştırmaya göre : 35 ayrı ülkede anne sütünde 1986-1988 ve 1992-1993 yıllarında dioksin ve furan seviyeleri ölçülmüş ve aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir.
 

C:\Users\iryalin\Desktop\dioksin resimler\dioksin resimler2.jpgC:\Users\iryalin\Desktop\dioksin resimler\dioksin resimler3.jpg

 

 

 Japonya hükümetinin belirlemiş olduğu günlük tolerans değeri (TDI) : 4 pg/kg/gün

Kanada ve bazı Avrupa ülkelerinde günlük tolerans değeri (TDI) : 10 pg/kg/gün

WHO ( Dünya sağlık örgütünün) Önerdiği  , (TDI): 2 pg/kg/gün

ATSDR ( Amerika Hastalık kaydı ve Toksik Madde Ajansı ) in önerdiği Minimum Risk Seviyesi (MRL): 1 pg/kg/gün

TGK 2008/26 ,Gıda Maddelerindeki Bulaşanların Maksimum Limitleri Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılması Hakkında Tebliğe göre dioksin limitleri ise şu şekildedir.

 

Gıda Maddesi

Dioksinlerin toplamı en çok

(WHO/PCDD/F-TEQ)

Dioksinler ve dioksin benzeri PCB’lerin toplamı en çok
(WHO/PCDD/F- PCB-TEQ)

6.1. Et ve et ürünleri (yenilebilir sakatatlar hariç)
- Sığır türü hayvanlar ve koyun, keçi
- Kanatlı hayvanlar
- Domuz


3,0 pg/g yağ
2,0 pg/g yağ
1,0 pg/g yağ


4,5 pg/g yağ
4,0 pg/g yağ
1,5 pg/g yağ

6.2. Karaciğer ve ürünleri (6.1’de belirtilen karada yaşayan hayvanların)

6,0 pg/g yağ

12,0 pg/g yağ

6.3. Balık eti, su ürünleri ve bunlardan üretilen ürünler (yılan balığı hariç). Kabuklular (yengeç etinin kahverengi kısmı, istakoz ve benzeri büyük kabukluların baş ve göğüs etleri hariç)

4,0

(pg/g yaş ağırlık)

8,0

(pg/g yaş ağırlık)

6.4. Yılan balığı eti  ve ürünleri

4,0 (pg/g yaş ağırlık)

12,0  (pg/g yaş ağırlık)

6.5. Süt ve süt ürünleri (tereyağı dahil)

3,0 pg/g yağ

6,0 pg/g yağ

6.6. Tavuk yumurtası ve yumurta ürünleri

3,0 pg/g yağ

6,0 pg/g yağ

6.7. Aşağıdaki hayvanlardan elde edilen katı yağlar
- Sığır türü hayvanlar ve koyun, keçi
- Kanatlı hayvanlar
- Domuz


3,0 pg/g yağ
2,0 pg/g yağ
1,0 pg/g yağ

 

4,5 pg/g yağ
4,0 pg/g yağ
1,5 pg/g yağ

6.8. Karışık hayvansal katı yağlar

2,0 pg/g yağ

3,0 pg/g yağ

6.9. Bitkisel katı ve sıvı yağlar

0,75 pg/g yağ

1,5 pg/g yağ

6.10. Deniz ürünlerinden elde edilen yağlar (balık yağı, balık karaciğer yağı, ve insan tüketimine sunulan diğer deniz canlılarından elde edilen yağ)

2,0 pg/g yağ

10,0 pg/g yağ

 

Bu bilgiler ışığında ortalama 70 kg olan bir insanın günlük alacağı miktar MRL seviyesi göz önüne alındığında 70 pg/gün olmaktadır.  Yukardaki grafik incelendiğinde bazı ülkelerde anne sütünde ciddi seviyelerde Dioksin görüldüğü anlaşılmaktadır.

Ayrıca farklı yerlerde bulunan ve çalışan insanlarda yapılan çalışma da ilgi çekici görünmektedir. Kasaba, şehir sakinleri ve kimyasal fabrika işçileri arasında fark açıkça ortaya konulmuştur. Kimyasal fabrikalarda çalışanların kanlarında ve anne sütlerinde neredeyse MRL düzeyinde dioksin ve furan görülmektedir.

Dioksin kaynakları Nelerdir ?

Dioksinler başlıca endüstriyel üretim esnasında istenmeyen madde olarak açığa çıkarlar. Özellikle son 40 yıl içerisinde plastik malzemelerin ve organik klorlu pestisitlerin kullanımındaki artış, birçok çevresel sorunların yanında, dioksin sorununun da ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Günümüzde organik klorlu insektisit kullanımı tüm dünyada yasaklanmış olup, birçok organik maddelerin (örneğin DDT ve diğer türevleri) ve halen yaygın olarak kullanılan bazı herbisitlerin (zararlı bitki ve tohum öldürücü maddeler) dioksin oluşumundan başlıca sorumlu kaynaklardan olduğu bilinmektedir. Kâğıt sanayinde kâğıt hamurunun beyazlatılması esnasında kullanılan beyazlatıcıların, odundaki organik kimyasallar ile reaksiyona girerek de dioksin ürettiği anlaşılmıştır.

Dioksinler ayrıca doğal olarak da beyaz rot mantarları tarafından üretilebilir. Bunlar, kullanılmayan yapılarda gelişebilen, beyaz koloni oluşturan küflerdir.

Avrupa birliğinin yayınlamış olduğu raporda havaya dioksin emisyonunun başlıca kaynakları şunlardır;

-         Yerleşim yerlerindeki  evsel kullanım kaynaklı ( % 22 )

-         Açıkta yakılan atıklar ( % 15 )

-         Odun kullanımı ( % 17 )

-         Demir ve çelik endüstürisi  ( %8 )

-         Güç üretimi, demir içermeyen metal ve

kimyasal endüstürisi ( %12 )

-         Atıkların kül edilmesi ile açığa çıkan (%5)

-         Diğer ( %25)

 

Avrupa birliği 15 Ekim 2010 tarihinde yayınlamış olduğu 3.Dioksin stratejisi raporunda özet olarak şunları vurgulamıştır.

-   Kurum ve organizasyonlar ,dış ortama PCB ve Dioksinlerin salınımını azaltma ve önleme faaliyetlerini üstlenmelidir

-   Kurum ve organizasyonlar ,Gıda ve yeme bulaşan PCB ve Dioksinleri azaltma ve önleme faaliyetlerini üstlenmelidir

-  PCB, Furan ve Dioksinler hakkında şuanki mevcut bilgi ile görülen oluşan boşlukların araştırma faaliyetleri ile giderilmelidir.

Dioksinin kontrol edilmesi ve yok edilmesi:

Dioksin oksijenin yeterli olduğu ve doğru yanma sıcaklığının olduğu ortamlarda oluşmaz. Bunun için 850 oC ve daha fazla sıcaklık uygulandığında yapı parçalanmaya uğrayacağı için etkisi ortadan kalkacaktır.  Endüstriyel ürünler için bunu yapmak mümkün iken canlı hayvan ve insanlar için bunu uygulamak mümkün değildir. Bunun için en iyi çözüm dioksin ve furan üretimini minimuma indirmek için gerekli önlemlerin alınmasıdır. Bu nedenle Avrupa birliği yayınlamış olduğu dioksin stratejisi raporunda gerekli araştırmaların yapılmasını önemle belirtmiştir.
 

Kaynaklar:

1-    On the implementation of the Community Strategy for dioxins, furans, and polychlorinated biphenyls (COM(2001)593) – Third progress report

2-     Türk Gıda Kodeksi 2008/26 ; Gıda Maddelerindeki Bulaşanların Maksimum Limitleri Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılması Hakkında Tebliğ

3-     http://ec.europa.eu/environment/dioxin/index.htm

4-     http://ec.europa.eu/environment/dioxin/pdf/report09.pdf

5-     http://ec.europa.eu/environment/dioxin/pdf/brochure09.pdf

6-     http://www.nrdc.org/breastmilk/diox.asp

7-     http://www.hurriyet.com.tr/dunya/16705495.asp